මෑතකදී හෙළිදරව් වූ පෞද්ගලික බැංකුවක (NDB) රුපියල් බිලියන 13කට අධික දැවැන්ත මූල්ය වංචාව,
හුදෙක් මුදල් සොරකමක් පමණක් නොව, මෙරට බැංකු පද්ධතියේ ආයතනික යහපාලනය (Corporate Governance) සහ අභ්යන්තර පාලන යාන්ත්රණයේ පවතින බරපතළ බිඳවැටීමක් නිරූපණය කරන්නකි.
කොළඹ ප්රධාන මහේස්ත්රාත් අසංග එස්. බෝදරගම විසින් විවෘත අධිකරණයේදී මතු කරන ලද තර්කානුකූල ප්රශ්න කිරීම්, මෙම සිද්ධියේ නෛතික සහ ව්යුහාත්මක පැතිකඩ මනාව විග්රහ කිරීමට කදිම පදනමක් සපයයි.
භාරකාරත්ව වගකීම සහ දැඩි නොසැලකිල්ල
මහේස්ත්රාත්වරයා මෙහිදී සංකීර්ණ නෛතික සංකල්පයක් සරල උදාහරණයක් මගින් මනාව පැහැදිලි කළේය.
"මොකද ගෙදර අල්මාරියේ සල්ලි අඩුවුණාම සල්ලි භාරව ගෙදර ඉන්න කෙනා දන්නවනේ. බැංකුවේ මුදල් නැති වුණාම ඒ සම්බන්ධයෙන් යොදවා සිටි බැංකු නිලධාරීන් දන්නේ නැද්ද? ...මුදල් නැති වුණාම අයිතිකාරයා දැනගන්න ඕන. ඒ ක්රියාවලිය තියෙනවා, හැබැයි ඒක බැංකුවේ ක්රියාත්මක වෙලා නෑ."
නෛතික දෘෂ්ටිකෝණයකින් බැලූ කල, බැංකු නිලධාරීන් යනු පාරිභෝගිකයින්ගේ සහ කොටස්කරුවන්ගේ මුදල්වල "භාරකරුවන්" (Fiduciaries) වේ.
ඔවුන්ට එම මුදල් ආරක්ෂා කිරීම සම්බන්ධයෙන් දැඩි නෛතික වගකීමක් ඇත. බිලියන ගණනක මුදල් පොදු ලෙජරයෙන් අතුරුදහන් වන විට එය නොදැන සිටීම, හුදෙක් අතපසුවීමක් ලෙස නීතිය ඉදිරියේ සාධාරණීකරණය කළ නොහැක. එය නීතිමය වශයෙන් "සාපරාධී නොසැලකිල්ල" යටතට අර්ථ දැක්විය හැකි තත්ත්වයකි.
විගණන යාන්ත්රණයේ නෛතික වගකීම පැහැර හැරීම
විගණන ක්රියාවලිය පිළිබඳව ප්රධාන මහේස්ත්රාත්වරයා නැගූ ප්රශ්නය බැංකු නියාමන නීතිවල මූලිකාංගයක් ස්පර්ශ කරයි.
"2023/2024 අවධියේදී බැංකුවේ සිදු කරන ලද විගණන වාර්තා වලින් මෙලෙස බැංකුවෙන් මුදල් ගලා යෑමක් සම්බන්ධයෙන් අනාවරණය වී නැද්ද? බැංකුවේ සිටින පුද්ගලයෙක් විසින් බැංකුවේ පොදු ලේජර් ගිණුමේ තිබෙන මුදල් යම් පාර්ශවයක් විසින් ගෙන වෙනත් ආයෝජනයක් සිදුකර නැවත බැංකුවේ පොදු ලෙජරයේ තැන්පත් කිරීම සම්බන්ධයෙන් කරුණු අනාවරණය වී තිබෙනවාද?"
නීතියට අනුව, අභ්යන්තර හා බාහිර විගණකවරුන්ට මෙන්ම ශ්රී ලංකා මහ බැංකුවට ද මූල්ය ආයතනයක අවදානම් කළමනාකරණය කිරීමේ ව්යවස්ථාපිත වගකීමක් පවතී.
ප්රශ්නගත අංශයේ කිසිදු විගණන වාර්තාවක් නොමැති වීම නෛතික වශයෙන් බරපතළ කාරණයකි. මෙයින් පැන නගින නෛතික ගැටලුව වන්නේ, මෙය හුදු විගණන දුර්වලතාවයක්ද, නැතහොත් වංචාවට සහාය වීම සඳහා විගණන ක්රියාවලිය හිතාමතාම මඟහැරීමක් (Willful Blindness / Complicity) ද යන්නයි.
ගනුදෙනු නිරීක්ෂණය සහ මුදල් විශුද්ධිකරණය වැළැක්වීමේ නීති
විශාල මුදල් හුවමාරුවක් සම්බන්ධයෙන් මහේස්ත්රාත්වරයා නැගූ ප්රශ්නය මෙසේය.
"අවසාන වශයෙන් හුවමාරු වූ බව කියන මිලියන 380 ක මුදල එක දවසේම හුවමාරු වීම සිදුව තිබෙන බව සඳහන් කර තිබෙනවා. එතකොට මීට කලින් මෙසේ විශාල මුදලක් හුවමාරු උනේ නැද්ද? ඒ සම්බන්ධයෙන් ඔඩිට් සයිකල් ක්රමයක් තිබුණේ නැද්ද?"
මුදල් විශුද්ධිකරණය වැළැක්වීමේ නීති සහ මූල්ය බුද්ධි ඒකකයේ (FIU) රෙගුලාසිවලට අනුව, යම් සීමාවකට වඩා විශාල මුදල් හුවමාරුවක් සිදුවන විට එය ස්වයංක්රීයව අදාළ අංශ වෙත වාර්තා විය යුතුය.
මිලියන 380ක් වැනි දැවැන්ත මුදලක් එකවර හුවමාරු වෙද්දී බැංකුවේ පද්ධතිමය අනතුරු ඇඟවීම් (System Alerts) ක්රියාත්මක නොවීම, රෙගුලාසි උල්ලංඝනය කිරීමකි. මෙය අභ්යන්තර තාක්ෂණික පද්ධතිවල පාලනයද අදාළ අපරාධකරුවන් සතුව පැවති බවට නෛතික සාධක සපයයි.
