ශ්රී ලංකාව දැඩි ආර්ථික අර්බුදයකින් ගොඩඒමට අරගල කරමින්, මූල්ය විනය පිළිබඳව දැඩි
අවධානයක් යොමු කළ යුතු තීරණාත්මක මොහොතක, රාජ්ය ආයතන කටයුතු කරන්නේ කෙලෙසද යන්න පිළිබඳ කදිම උදාහරණයක් ලංකා ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථාවේ (CPC) මෑතකාලීන බොරතෙල් ප්රසම්පාදන ක්රියාවලියක් හරහා මනාව පැහැදිලි වේ. සිංගප්පූරුවේ ඉටෝචු කෝපරේෂන් (Itochu Corporation) සමාගමට ප්රදානය කරන ලද මෙම මතභේදාත්මක ටෙන්ඩරය, හුදෙක් වාණිජමය අත්වැරැද්දක් නොව, රාජ්ය ආයතන තුළ මුල්බැසගත් පද්ධතිමය දුර්වලතා, විනිවිදභාවයේ ඌනතා සහ අකාර්යක්ෂමතාව මනාව නිරූපණය කරන කැඩපතකි.
මෙම සිදුවීම පිළිබඳව සිදු කරන ගැඹුරු විශ්ලේෂණයකදී ප්රධාන ගැටළු කිහිපයක් ඉස්මතු වේ:
1. තරඟකාරිත්වය සීමා කිරීමේ සැලසුම් සහගත උපායමාර්ගයක්ද?
ඕනෑම සාර්ථක සහ විනිවිදභාවයකින් යුතු ප්රසම්පාදන ක්රියාවලියක මූලිකාංගය වන්නේ උපරිම තරඟකාරිත්වයක් නිර්මාණය කිරීමයි. නමුත් CPC විසින් 2026 මැයි 22-26 යන ඉතා පටු දින වකවානුවක් ඉලක්ක කරමින් ටෙන්ඩරය කැඳවීම හරහා, වෙළඳපොළ සහභාගීත්වය දැඩි ලෙස සීමා කර ඇත. මෙහි ප්රතිඵලය වූයේ ඉටෝචු සමාගම පමණක් තනි ලංසුකරුවෙකු ලෙස ඉදිරිපත් වීමයි.
පසුව, ටෙන්ඩරය ප්රදානය කිරීමෙන් අනතුරුව එම බෙදාහැරීමේ කාල සීමාව මැයි 28 - ජුනි 1 දක්වා දීර්ඝ කිරීමට CPC කළමනාකාරිත්වය කටයුතු කළේය. මෙය සෘජුවම මූලික ටෙන්ඩර් කොන්දේසි උල්ලංඝනය කිරීමකි. ටෙන්ඩරය කැඳවන අවස්ථාවේදීම මෙම පුළුල් කාල රාමුව ලබා දුන්නේ නම්, තවත් බොහෝ සැපයුම්කරුවන්ට මීට වඩා අඩු මිල ගණන් (lower premiums) යටතේ ලංසු ඉදිරිපත් කිරීමට අවස්ථාව තිබුණි. එබැවින් මෙය හුදු අහඹු සිදුවීමක්ද, නැතහොත් එක් විශේෂිත පාර්ශවයකට වාසි සැලසීම සඳහා සකස් කළ ව්යුහයක්ද යන්න පිළිබඳව බරපතල සැකයක් මතු වේ.
2. වෙළෙඳපොළ සම්මතයන් නොසලකා හැරීම සහ මූල්යමය විනාශය
මෙම ගනුදෙනුවේ වඩාත්ම විවේචනාත්මක අංගය වන්නේ ඉටෝචු සමාගම විසින් ඉදිරිපත් කළ දිනකට ඇමෙරිකානු ඩොලර් 350,000 ක අධික ප්රමාද ගාස්තුව (demurrage rate) කිසිදු සාකච්ඡාවකින් තොරව CPC විසින් පිළිගැනීමයි. සමාන වෙළඳපොළ තත්ත්වයන් යටතේ මෙහි සාමාන්ය අගය දිනකට ඩොලර් 100,000 - 150,000 අතර වන විට, ඊට වඩා දෙගුණයකටත් වඩා වැඩි අගයක් අනුමත කිරීම මගින් CPC හි වාණිජ අංශයේ වගකීම් විරහිතභාවය තහවුරු වේ.
ඊටත් වඩා කණගාටුදායක තත්ත්වය නම්, සැපයුම්කරුගේ ඉල්ලීම මත බෙදාහැරීමේ දිනයන් වෙනස් කිරීමට එකඟ වීම හරහා, CPC ආයතනයට නීත්යානුකූලව අය කරගත හැකිව තිබූ දඩ මුදල් ස්වේච්ඡාවෙන්ම අත්හැර දැමීමයි. මෙහි ප්රතිඵලය රජයට සෘජුවම ඩොලර් 750,000 කට අධික මූල්ය පාඩුවක් සිදු වීමයි. මහජන බදු මුදලින් නඩත්තු වන රාජ්ය ආයතනයක් මෙලෙස වාණිජමය වශයෙන් අවාසිදායක කොන්දේසිවලට යටත් වීම කිසිසේත් සාධාරණීකරණය කළ නොහැක.
3. ද්විත්ව ප්රමිතීන් සහ පාලනයේ බිඳවැටීම
ප්රසම්පාදන නීතිරීති සැමට එක සමානව අදාළ විය යුතුය. එහෙත්, අතීතයේදී අනෙකුත් සැපයුම්කරුවන් මෙලෙස බෙදාහැරීමේ දින වෙනස් කරන ලෙස කළ ඉල්ලීම් CPC විසින් තරයේ ප්රතික්ෂේප කර ඇති බවට වෙළෙඳපොළ ආරංචි මාර්ග තහවුරු කරයි. ඉටෝචු සමාගමට පමණක් මෙම නීතිය නැමීම හරහා CPC ක්රියාත්මක කර ඇති "ද්විත්ව ප්රමිතීන්" (Double Standards) ආයතනයේ විශ්වසනීයත්වය බරපතල ලෙස ප්රශ්න කරයි.
මෙම අත්තනෝමතික තීරණය වාණිජ අංශය, තොග සමාලෝචන කමිටුව සහ අවසානයේ අධ්යක්ෂ මණ්ඩලය දක්වාම ගමන් කිරීමෙන් පෙන්නුම් කරන්නේ, මෙය හුදෙක් එක් නිලධාරියෙකුගේ අතපසුවීමක් නොව, සමස්ත ආයතනික ව්යුහයම සහ පාලන තන්ත්රයම (Governance) අක්රිය වී ඇති බවයි.
අප යා යුත්තේ කොතැනටද?
CPC හි මෙම අසාමාන්ය ටෙන්ඩරය, ඩොලර් ලක්ෂ හතහමාරක පාඩුවකට වඩා එහා ගිය බරපතල අනතුරු ඇඟවීමකි. එය රාජ්ය ප්රසම්පාදනයන්හි පවතින දුර්වලතා හරහා ජාතික ධනය නාස්ති වන ආකාරය පෙන්වන ජීවමාන උදාහරණයකි.
මෙවැනි තත්ත්වයන් වළක්වා ගැනීම සඳහා:
-
දැඩි විගණනයක්: මෙවැනි තීරණ ගත් පාර්ශවයන් සම්බන්ධයෙන් ස්වාධීන හා කඩිනම් විගණනයක් සිදු විය යුතුය.
-
විනිවිදභාවය තහවුරු කිරීම: ටෙන්ඩර් කොන්දේසි පසුව වෙනස් කිරීම් සම්පූර්ණයෙන්ම තහනම් කරන දැඩි නීතිමය රාමුවක් සකස් කළ යුතුය.
-
වගවීම: රාජ්ය මුදල් අනිසි ලෙස භාවිතා කිරීමට හෝ අහිමි කිරීමට වගකිව යුතු ඉහළ කළමනාකාරිත්වයට එරෙහිව දැඩි පියවර ගත යුතුය.
රටක් ලෙස ආර්ථික අගාධයකින් ගොඩඑන මොහොතක, රාජ්ය ආයතනවල මෙවැනි අත්තනෝමතික ක්රියාකාරකම් තවදුරටත් ඉවසා සිටිය නොහැක. මහජන මුදල් යනු කිසිවෙකුගේ පුද්ගලික බූදලයක් නොවන බව බලධාරීන් තේරුම් ගන්නා තුරු, මෙවැනි "costly concessions" හෙවත් අධික පිරිවැයක් දරන සහනයන් දිගින් දිගටම සිදුවනු ඇත.
