දශක ගණනාවක් තිස්සේ ශ්රී ලංකාවේ ජාතික ධනය කාබාසිනියා කළ ප්රබලතම ජාලයක් ලෙස
'විදුලිබල මාෆියාව' හැඳින්විය හැක. හිතාමතාම කෘත්රිම විදුලි අර්බුද නිර්මාණය කරමින්, පෞද්ගලික විදුලි බලාගාරවලින් දැවැන්ත මිල ගණන් යටතේ හදිසි විදුලිය මිලදී ගැනීම ඔවුන්ගේ ප්රධානතම උපක්රමයයි.
මෙම ලිපියෙන් විමර්ශනය කෙරෙන්නේ එලෙස හදිසි විදුලිය මිලදී ගැනීමේ මුවාවෙන් අඛණ්ඩව වසර ගණනාවක් පුරා රජයේ මුදල් අමු අමුවේ කොල්ලකෑ ඒස් පවර් ඇඹිලිපිටිය (Ace Power Embilipitiya) බලාගාර ගනුදෙනුව පිළිබඳවයි. එමෙන්ම ඒ සම්බන්ධයෙන් 2025 සැප්තැම්බර් මස යෝජනා වූ ඓතිහාසික වෝහාරික විගණනයේ වැදගත්කම ද මෙහිදී සාකච්ඡා කෙරේ.
මූලික ගිවිසුමේ අසාමාන්ය ලාභය සහ පවරාගැනීම කඩාකප්පල් කිරීම
2003 වසරේදී මෙගාවොට් 100 ක ධාරිතාවයකින් යුතුව ආරම්භ කළ ඒස් පවර් ඇඹිලිපිටිය බලාගාරයේ මූලික ප්රාග්ධන ආයෝජනය රුපියල් මිලියන 1,676 කි. වසර දහයක ගිවිසුම් කාලය වූ 2003 සිට 2015 දක්වා කාලය තුළ ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලය විසින් ධාරිතා ගාස්තු ලෙස පමණක් රුපියල් බිලියන 10 කට ආසන්න මුදලක් ගෙවා ඇත. ගිවිසුම අවසන් වන විට සමාගම සිය ආයෝජනයට සාපේක්ෂව සියයට 511 ක අසාමාන්ය ප්රතිලාභයක් එනම් රුපියල් මිලියන 8,572 ක ශුද්ධ ලාභයක් උපයාගෙන තිබුණි. 2015 දී ගිවිසුම අවසන් වීමත් සමගම, එනම් 2013 සහ 2015 කාලය වන විට බලාගාරයේ ප්රාග්ධන පිරිවැය මුළුමනින්ම ශුන්ය මට්ටමකට පත්ව තිබුණි.
මේ අනුව 2016 මාර්තු මාසයේදී කැබිනට් මණ්ඩලය තීරණය කළේ මෙම විශ්රාම ගැන්වූ බලාගාරය රජයට පවරා ගත යුතු බවයි. එහෙත් සැබෑ අර්බුදය නිර්මාණය වන්නේ එහිදීය. සමාගම විසින් බලාගාරය සඳහා ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 17 ක එනම් ආසන්න වශයෙන් රුපියල් බිලියන 2.44 ක ඉල්ලුම් මිලක් ඉදිරිපත් කරන ලදී.
නමුත් 2017 ජූලි මාසයේදී රජයේ ප්රධාන තක්සේරුකරුගේ නිල තක්සේරුව වූයේ එහි වටිනාකම රුපියල් බිලියන 2.37 ක් බවයි. රජයේ තක්සේරු මිලට බලාගාරය ලබාදීම සමාගම විසින් තරයේ ප්රතික්ෂේප කළ අතර, අදාළ නිලධාරීන් සහ අමාත්යාංශ බලධාරීන් විසින් ඊට එරෙහිව නෛතික පියවර ගන්නවා වෙනුවට මුළුමනින්ම මිලදී ගැනීමේ ක්රියාවලිය අත්හැර දැමීය. මෙය හුදු අත්හැර දැමීමක් නොව, ඉදිරි වසර ගණනාවක් පුරා ක්රියාත්මක කිරීමට නියමිතව තිබූ ඩොලර් මිලියන ගණනක අක්රමිකතාවයකට පාර කැපීමකි.
"හදිසි අවශ්යතාවයේ" මුවාවෙන් සිදුකළ ද්විත්ව ගෙවීම් වංචාව
බලාගාරය පවරා ගැනීම පසෙකලා දකුණු පළාතේ දැඩි විදුලි අවශ්යතාවය යන ව්යාජ හේතුව මත අඛණ්ඩව ගිවිසුම් දීර්ඝ කිරීමට විදුලිබල මණ්ඩලය පියවර ගත්තේය. මෙහි ඇති බරපතලම මූල්ය අපරාධය වන්නේ, ඒ වන විටත් පියවා අවසන් කර තිබූ ප්රාග්ධන පිරිවැය සහ ණය සංරචක නැවත වරක් ගණනය කිරීමයි. එම මුදල් නොවෙනස්වන ධාරිතා ගාස්තු ලෙස පෙන්වමින් සමාගමේ කොටස්කරුවන්ට ප්රතිලාභ ලබා දීම මෙහිදී සිදුවිය.
මෙම මූල්ය විනාශයේ තරම සංඛ්යාත්මකව විමසා බැලීමේදී එය මනාව පැහැදිලි වේ. 2016 අප්රේල් සිට 2017 අප්රේල් දක්වා වූ වසරක කාලය තුළ ගෙවා ඇති ස්ථාවර ධාරිතා ගාස්තුව ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 4.16 ක් වූ අතර ඉන් ඩොලර් මිලියන 3.16 ක්ම කොටස්කරුවන්ගේ ප්රතිලාභ ලෙස ගෙවා ඇත. ඉන්පසුව 2017 වසරේදී සිදුකළ මාස 6 ක සහ වසරක ගිවිසුම් දීර්ඝ කිරීම් යටතේ ඩොලර් මිලියන 4.37 ක ධාරිතා ගාස්තුවක් ගෙවා ඇති අතර ඉන් ඩොලර් මිලියන 3.32 ක් කොටස්කරුවන්ගේ ප්රතිලාභ විය. වඩාත්ම බරපතල තත්ත්වය වාර්තා වන්නේ 2018 සිට 2021 දක්වා වූ වසර 3 ක දීර්ඝ කිරීම තුළයි. එහිදී ඩොලර් මිලියන 13.17 ක ධාරිතා ගාස්තුවක් ගෙවා ඇති අතර එයින් ඩොලර් මිලියන 10.02 ක්ම කොටස්කරුවන්ගේ ප්රතිලාභ ලෙස ලබා දී තිබේ.
COPE විමර්ශන වාර්තා මගින් තවදුරටත් තහවුරු වන පරිදි, 2018 සිට 2024 දක්වා කාලය තුළ පමණක් මෙම පෞද්ගලික සමාගමේ කොටස්කරුවන් වෙත ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 10.39 ක මුදලක් ප්රතිලාභ ලෙස ගෙවා ඇත. බලාගාරය රුපියල් බිලියන 2.37 කට මිලදී ගත්තේ නම් රජයට ඉතිරි කරගැනීමට හැකිව තිබූ මුදල අතිමහත්ය. ඒ වෙනුවට 2016 සිට අඛණ්ඩව ක්රියාත්මක කළ මිලදී ගැනීම් හරහා සමස්ත බලශක්ති අංශයේ ආදායම රුපියල් බිලියන 4.1 සිට බිලියන 16.0 දක්වා සිව් ගුණයකින් වර්ධනය කරගැනීමට මව් සමාගම වන එයිට්කන් ස්පෙන්ස් ආයතනය සමත් විය.
නියාමන උල්ලංඝනය කිරීම් සහ කෘත්රිම අර්බුද නිර්මාණය
මෙම සමස්ත ක්රියාවලියම ක්රියාත්මක වූයේ 2009 අංක 20 දරන ශ්රී ලංකා විදුලිබල පනතේ 43 වැනි වගන්තිය මුළුමනින්ම උල්ලංඝනය කරමිනි. හදිසි මිලදී ගැනීම් සඳහා මහජන උපයෝගිතා කොමිසමේ පූර්ව අනුමැතිය ලබාගත යුතු වුවද, විදුලිබල මණ්ඩලය කැබිනට් පත්රිකා වලට මුවා වෙමින් එම නියාමන විරෝධතා දැඩි ලෙස නොසලකා හැරියේය. තම දූෂිත අරමුණු ඉටු කරගැනීම සඳහා විදුලිබල මාෆියාව ක්රියාත්මක වූ ආකාරය අවස්ථා කිහිපයකදීම සනාථ විය.
මෙහි එක් ප්රධාන අවස්ථාවක් ලෙස අවංක නිලධාරීන් දඩයම් කිරීම පෙන්වා දිය හැක. 2018 අප්රේල් මාසයේදී රුපියල් මිලියන 840 ක නීතිවිරෝධී ඉන්වොයිසියක් අනුමත කිරීම ප්රතික්ෂේප කළ බලශක්ති මිලදී ගැනීම් භාර නියෝජ්ය සාමාන්යාධිකාරී සුජීව අබේවික්රම ගේ වැඩ තහනම් කිරීමට බලධාරීන් කටයුතු කළේය. එසේම 2023 සමනලවැව අර්බුදය ද මෙවැනිම කෘත්රිමව නිර්මාණය කළ තත්ත්වයකි. එහිදී ඉංජිනේරුවන්ගේ පූර්ව අනතුරු ඇඟවීම් නොසලකා හරිමින්, හිතාමතාම සමනලවැව ජලාශයේ ජලය ක්ෂය වීමට ඉඩ හැරීම සිදුවිය. ඉන්පසුව බලශක්ති අංශයේ හදිසි තත්ත්වයක් ප්රකාශයට පත් කර, තරඟකාරී ටෙන්ඩර් පටිපාටි මඟහරිමින් ඒස් පවර් ඇතුළු සමාගම් වෙතින් අතිශය ඉහළ මිලකට විදුලිය මිලදී ගන්නා ලදී. 2022 ආර්ථික අර්බුදය සමයේදී ද මෙලෙස ඒකකයක් සඳහා රුපියල් 37 ක පමණ දැවැන්ත පිරිවැයක් දැරීමට රජයට සිදුවිය.
යුගයක නිමාව සහ 2025 වෝහාරික විගණනය
දශකයකට ආසන්න කාලයක් පැවති මෙම කොල්ලකෑමට තිත තැබීම සඳහා තීරණාත්මක පසුබිම නිර්මාණය වන්නේ 2024 අංක 36 දරන ශ්රී ලංකා විදුලිබල පනත හරහාය. එමගින් පැරණි විදුලිබල මණ්ඩලය ස්වාධීන ආයතන 12 කට වෙන් කිරීම සහ නව ජාතික විදුලිබල වෙළඳපොළක් නිර්මාණය කිරීම සිදුවිය. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස, 2025 ජනවාරි 30 වැනි දින අලුතින් ප්රතිව්යුහගත කරන ලද රාජ්ය ආයතනය විසින් ඒස් පවර් ඇඹිලිපිටිය සමාගම වෙත නිල වශයෙන් දැනුම් දුන්නේ මින් ඉදිරියට ඔවුන්ගෙන් විදුලිය මිලදී ගැනීමේ අවශ්යතාවයක් නොමැති බවයි. එය හුදෙක් ගිවිසුමක් අවසන් කිරීමක් පමණක් නොවේ.
ඉන් අනතුරුව 2025 සැප්තැම්බර් 24 වැනි දින පැවති තීරණාත්මක COPE කමිටු විමර්ශනයෙන් පසුව, මෙම හදිසි විදුලිය මිලදී ගැනීම් සහ අසාධාරණ ධාරිතා ගාස්තු ගෙවීම් සම්බන්ධයෙන් පූර්ණ වෝහාරික විගණනයක් සිදු කිරීමට නිර්දේශ කර තිබේ. සාමාන්ය මූල්ය විගණනයකට එහා ගිය මෙම වෝහාරික විගණනය හරහා ප්රධාන කරුණු කිහිපයක් අපේක්ෂා කෙරේ.
පළමුවැන්න නම් දැනටමත් පියවා අවසන් වූ ප්රාග්ධනයක් වෙනුවෙන් අලුතින් ධාරිතා ගාස්තු අනුමත කළ අමාත්යාංශ සහ විදුලිබල මණ්ඩල බලධාරීන්ගේ පෞද්ගලික මූල්ය ගනුදෙනු සහ බැඳියාවන් අතර ගැටුම් විමර්ශනය කර සාපරාධී චේතනාව ඔප්පු කිරීමයි.
දෙවැන්න ලෙස 2016 දී අදාළ බලාගාරය පවරා ගැනීම වැලැක්වීම සඳහා අල්ලස් හෝ වෙනත් බලපෑම් ක්රියාත්මක වූයේදැයි සෙවීම හරහා අත්පත් කරගැනීම කඩාකප්පල් කිරීමේ කුමන්ත්රණය හෙළිදරව් කිරීම අපේක්ෂා කෙරේ.
අවසාන වශයෙන් නීතිවිරෝධී ලෙස රජයට අහිමි කළ රුපියල් බිලියන ගණනක අරමුදල් අදාළ පාර්ශවයන්ගෙන් නැවත රජයට අයකර ගැනීම ද මෙහි ප්රධාන අරමුණකි.
ඒස් පවර් ඇඹිලිපිටිය බලාගාර ගනුදෙනුව යනු රාජ්ය ප්රතිපත්ති සම්පාදකයින්, දූෂිත නිලධාරීන් සහ පෞද්ගලික අංශය එක්ව මහජන මුදල් සූරාකෑ ආකාරය පිළිබඳ මෑත ඉතිහාසයේ හොඳම උදාහරණයකි. 2024 නව විදුලිබල පනත හරහා මේ වන විට ව්යුහාත්මකව අනාගතය සුරක්ෂිත කර ඇති නමුත්, අතීතයේ සිදුවූ මෙම මහා පරිමාණ දේපළ කොල්ලය කිසිසේත්ම සුජාත කළ නොහැක.
එබැවින්, පොදු ව්යාපාර පිළිබඳ කාරක සභාව විසින් යෝජනා කර ඇති වෝහාරික විගණනය අකුරටම ක්රියාත්මක කළ යුතුය. ඊට වගකිවයුතු සියලුම දූෂිත නිලධාරීන් සහ ව්යාපාරිකයින් නීතිය ඉදිරියට ගෙනවිත් ජාතික ධනය යළි අයකර ගැනීම ශ්රී ලංකාවේ ආර්ථික යුක්තිය පසිඳලීමේ තීරණාත්මක සන්ධිස්ථානයක් වනු ඇත.
