"මිය යා යුතු නම් මා, වැළඳගනිමි මම, අන්ධකාරය...මනාලියක මෙන්" ජීවිතයත් මරණයත් අතර දෝලනය වන තීරණාත්මක සීමාවේදී,
මරණය අතිශය ප්රේමණීය ලෙස වැළඳගැනීමට තරම් මානසික නිදහසක් සහ ධෛර්යයක් කෙනෙකුට ලැබිය හැකිද? එතල් වොයිනිච්ගේ අග්රගන්ය නිර්මාණයක් වන The Gadfly (ඇටමැස්සා) නවකතාව හරහා අප හමුවේ දිගහැරෙන්නේ හුදෙක් ඉතාලි නිදහස් අරගලයේ කතාන්දරය පමණක් නොවේ; එය මතවාදී මුලාවන්ගෙන් මිදී සැබෑ නිදහස සොයා යන විප්ලවීය ආත්මයක මනෝවිශ්ලේෂණාත්මක ඛේදවාචකයකි.
මෙම සටහනෙන් අප උත්සාහ කරන්නේ කෘතියේ එන තීරණාත්මක උද්ධෘත කිහිපයක් දෙස යළි හැරී බලමින්, ආයතනික බලය, ආගමික රාමුව සහ මිනිස් මනස අතර පවතින අදෘශ්යමාන සටන කියවා බැලීමටයි.
1. 'මහා අනෙකාගේ' (The Big Other) බිඳවැටීම සහ පීතෘමූලික පාවාදීම
ආතර් බර්ටන්ගේ යොවුන් විය සම්පූර්ණයෙන්ම ව්යුහගත වී ඇත්තේ කතෝලික පල්ලිය සහ මොන්ටනෙල්ලි පියතුමා (Padre Montanelli) නියෝජනය කරන පරමාදර්ශී සංකේතාත්මක ලෝකය තුළයි. මනෝවිශ්ලේෂණාත්මක න්යායයන්ට අනුව මෙහිදී පල්ලිය සහ පියතුමා යනු ආතර්ගේ ලෝකයේ 'මහා අනෙකා' (The Big Other) වේ. එනම්, සදාචාරය, සත්යය සහ යුක්තිය තීරණය කරන පරම අධිකාරියයි.
නමුත් තමන් වඩාත්ම විශ්වාස කළ, දෙවියන් සේ ඇදහූ මොන්ටනෙල්ලි පියතුමා යනු සැබවින්ම තම ජෛව විද්යාත්මක පියා බවත්, තමන් මෙමොහොතේ ඔහුගේ මුළු ලෝකයම කඩා වැටේ.
"මම දෙවියන්ව විශ්වාස කළාක් මෙන් ඔබව විශ්වාස කළෙමි. නමුත් දෙවියන් යනු මට මිටියකින් ගසා කුඩුකර දැමිය හැකි මැටි රූපයක් පමණි; එහෙත් ඔබ... ඔබ මගේ හදවත බිඳ දැමුවෙහිය."
මෙම ප්රකාශය හුදෙක් හැඟීම්බර ප්රකාශයක් නොවේ. එයින් කියවෙන්නේ අදෘශ්යමාන දෙවියන්ට වඩා, සමාජය තුළ අප විශ්වාසය තබන බල ව්යුහයන් සහ ජීවමාන නියෝජිතයන්ගේ කුහකත්වය විසින් මිනිසාගේ ආත්මීයත්වය ඝාතනය කරන බවයි. ආතර් එතැන් සිට පැරණි 'මහා අනෙකාගේ' අධිකාරිය ප්රතික්ෂේප කරමින් තමා විසින්ම තමාව ගොඩනගා ගන්නා දේශපාලනික විෂයයක් (Political Subject) බවට පත්වේ.
2. උපහාසය: පවතින ක්රමය නිරුවත් කරන අවියක් ලෙස
වසර ගණනාවක කටුක අත්දැකීම්වලින් පසු ඔහු නැවත ඉතාලියට එන්නේ විරූපී වූ සිරුරකින් යුත් 'ගැඩ්ෆ්ලයි' (ඇටමැස්සා) ලෙසිනි. ඔහු සතු එකම ආයුධය ඔහුගේ තියුණු පෑන සහ උපහාසයයි.
දේශපාලන කතිකාව තුළ උපහාසය යනු හුදෙක් සිනහවක් ගෙන දෙන්නක් නොව, පවතින පාලක පන්තියේ සහ ආයතනික ආගමේ යටපත් කර ඇති සැබෑ කුරිරු ස්වභාවය සාමාන්ය ජනතාව ඉදිරියේ නිරුවත් කිරීමකි. ගැඩ්ෆ්ලයි පල්ලියට සහ රාජ්යයට පහර දෙන්නේ ඔවුන්ගේම මතවාදී පරස්පරතා පෙන්වා දෙමිනි. ඔහු පාලකයින්ගේ මුහුණටම ඔවුන්ගේ කුහකත්වය දමා ගසයි.
3. මරණය වැළඳගැනීම: විප්ලවවාදියාගේ පරම නිදහස
ලිපියේ ආරම්භයේ සඳහන් කළ අදහස, එනම් "මිය යා යුතු නම් මා, වැළඳගනිමි මම, අන්ධකාරය...මනාලියක මෙන්" යන අතිශය කාව්යාත්මක හා ගැඹුරු ප්රකාශය, ගැඩ්ෆ්ලයිගේ අවසන් දින කිහිපය හා අන්තර්භව වේ. මරණයට බිය වීම යනු පවතින ක්රමයේ (System) බලපෑමට යටත් වීමයි. නමුත් තමා අතින් සිදුවිය යුතු ඓතිහාසික කාර්යභාරය ඉටුකළ විප්ලවවාදියාට මරණය යනු තවත් එක් සංක්රාන්තියක් පමණි.
වෙඩි තැබීමට පෙර දින රාත්රියේ, ඔහු සිය එකම ප්රේමය වූ ජෙම්මා (Gemma) වෙත යවන කෙටි සටහනේ මෙසේ දැක්වේ:
"මට දැන් නිදහස දැනේ. මගේ යුතුකම මම ඉටු කළෙමි... මම ඔබට ආදරය කළෙමි ජෙම්මා, ඔබ අවලස්සන කුඩා දැරියකව සිටි කාලයේ පවා... අදටත් මම ඔබට ආදරෙයි."
මෙහිදී ප්රේමය සහ දේශපාලනය එකිනෙකින් වෙන් කළ නොහැකි ලෙස බද්ධ වී ඇත. ඔහු මරණය වෙත යන්නේ පරාජිතයෙකු ලෙස නොව, සියලු බැඳීම්වලින් නිදහස් වූ, ආත්මීය වශයෙන් ජයග්රහණය කළ මුක්ත පුරුෂයෙකු ලෙසිනි.
4. බලය විසින් මනුෂ්යත්වය බිලිගැනීම
නවකතාවේ උච්චතම අවස්ථාව වන්නේ මරණ දණ්ඩනය ක්රියාත්මක වන මොහොත නොව, ඊට පෙර සිර මැදිරියේදී ගැඩ්ෆ්ලයි සහ මොන්ටනෙල්ලි පියතුමා අතර සිදුවන සංවාදයයි.
"ඔබ අප දෙදෙනාගෙන් කෙනෙකු තෝරාගත යුතුයි. ඔබ මාව මරා දමනවාද, නැතිනම් උන්වහන්සේගේ පුත්රයාව (පල්ලියේ නීතිය) මරා දමනවාද?"
ආතර් මෙහිදී මොන්ටනෙල්ලිගෙන් ඉල්ලා සිටින්නේ ආයතනික නීතිය සහ මානව ප්රේමය (තම පුත්රයා) අතරින් එකක් තෝරාගන්නා ලෙසයි. එහෙත් පද්ධතියේ බලයට යටවූ මොන්ටනෙල්ලිට සිදුවන්නේ තම පුත්රයාව බිලිදීමටයි. වෙඩි උණ්ඩය ආතර්ගේ සිරුර සිදුරු කරද්දී, සැබවින්ම මියයන්නේ (මානසිකව සහ අධ්යාත්මිකව) මොන්ටනෙල්ලිය. පද්ධතිය විසින් තම පැවැත්ම තහවුරු කරගැනීම උදෙසා මිනිසත්කම බිලිගන්නා ආකාරය මින් මනාව සංකේතවත් වේ.
එතල් වොයිනිච්ගේ The Gadfly හුදු කල්පිත නවකතාවක් පමණක් නොවන බව අපට පසක් වන්නේ, එය අදටත් ඕනෑම දූෂිත පාලන තන්ත්රයකට හෝ කුහක ආයතනික ව්යුහයකට එරෙහිව අදාළ කරගත හැකි බැවිනි. තම දෘෂ්ටිවාදීමය මුලාවන්ගෙන් අවදිවන මිනිසා, අන්ධකාරය වුවද මනාලියක මෙන් වැළඳගැනීමට සූදානම් වන්නේ ඔහු ඊට පෙර බලයේ සහ මුලාවේ ඇති නිරුවත් සැබෑව දැක ඇති බැවිනි. සැබෑ විප්ලවය ආරම්භ වන්නේ පද්ධතිය වෙනස් කිරීමෙන් නොව, අපගේ මනස තුළ ඇති 'මහා අනෙකා' ප්රතික්ෂේප කිරීමෙනි.
